دگر باره ( 1 ) باز گويد ، آن فريشتگانى كه ايشان همه عمر خود از بدايت خلق عالم تا نهايت فناى او همهء عمر خود در يك طاعت به سر برده باشند آواز بردارند و به زبان عجز و مذلَّت اقرار دهند و گويند : سبحانك ما عبدناك حقّ عبادتك ، منزّها خدايا كه تويى ! ما تو را نپرستيديم چنان كه ببايست حقّ پرستيدن تو . اين سخن آن فريشتگان گويند كه همهء عمر خود در يك ركوع و يك سجده و يك تسبيح به سر برده باشند ( 2 ) ، و در وصف ايشان قرآن مجيد مىگويد كه : يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لا يَفْتُرُونَ ( 3 ) . اگر گويند ، چگونه گفت در اين آيت : * ( لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِه ) * ، و در دگر آيت گفت : يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها . . . ( 4 ) ، و در آيتى گفت : وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ( 5 ) ، و در آيت ديگر گفت : فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِه إِنْسٌ وَلا جَانٌّ ( 6 ) ، نه اين آيات متناقض است ؟ چنان كه مىبينى كه در يكى گفت : سخن نگويد ، در دگر آيت گفت : هر نفسى مجادله كند از خود ، و در آيتى گفت : مردم را بخواهند ( 7 ) پرسيدن ، و در دگر آيت گفت : كس را نخواهند پرسيدن ، اين مناقضه باشد ، گوييم ، از اين چند جواب گفتند ، يكى آن كه : در اين آيت نفى كلام نكرد از ايشان نفى عام ، و انّما ، استثنا كرد در او و گفت : * ( إِلَّا بِإِذْنِه ) * ، و آن مجادله و مدافعه از خويشتن به اذن او باشد ، بى اذن او نباشد . و بر اين وجه مناقضه زايل بود . [ و معنى هر دو آيت مطابق بود ، چنان است كه گفت : كس سخن نيارد گفتن در اين روز الَّا آن كه من دستورى دهم ، چون دستورى دادم ، به مجادله در آيد و از خويشتن خصومت كند تا باشد كه حجّتى آرد كه عذاب از او دفع شود ، و نشود . و جواب ديگر از او آن است كه : آن روز ، روزى دراز باشد و در او مواقف باشد . و اهل روز مختلف باشند : بهرى گويند و بهرى نگويند ، و بهرى مأذون باشند در گفتار و بهرى نباشند ، و بهرى را سؤال كنند و بهرى را نكنند ، و در جايى سخن گويند و در جايى نگويند ، و همچنين در سؤال . و بر اين وجه هم مناقضه زايل

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : بار ديگر . ( 2 ) . اساس : باشد ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 3 ) . سورهء انبيا ( 21 ) آيهء 20 . ( 4 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 111 . ( 5 ) . سورهء صافّات ( 37 ) آيهء 24 . ( 6 ) . سورهء رحمن ( 55 ) آيهء 39 . ( 7 ) . آو ، بم : مردم نخواهند ، مج ، لب ، آز : مردم را نخواهند .